0216 606 45 15 0555 650 94 45
Trafo; elektrik enerjisinin gerilim ve akım seviyesini üzerindeki sargılarla çeviren cihazdır. İçinde belirli kalınlıkta ve sarım sayısı sayesinde gerilim seviyelerini değiştirebilir. Güç aynı kalır, gerilim değiştikçe akım da değişir. Trafoda diğer elektrik makinelerindeki bulunan stator veya rotor gibi dönen veya hareket eden parçaları bulunmadığından sürtünme kayıpları yoktur. Bu yüzden enerji verimliliği en yüksek elektrik makineleri olarak bilinir. Trafoların verimleri diğer elektrik makinelerine göre çok daha yüksektir.  Verimleri %96 – %99,5 arasında değişir.  Trafonun güçü volt-amper seviyesinden çok daha büyük mega-volt-amper seviyelerine kadar imal edilebilmektedir.

Güç ve Dağıtım Transformatörleri Arasındaki Farklar

Voltaj Seviyeleri

Güç transformatörleri, daha yüksek voltaja sahip şebekeler için tercih edilir. Bu voltaj dereceleri duruma göre 33 kV, 66kV, 110 kV, 200kV ve 400 kV olabilir. Güç trafoları yaygın olarak 200 kV’den yüksek voltajlar için kullanılır.

Dağıtım transformatörleri, kullanıcılara elektrik verilmeden önceki son adımda kullanılır. Dağıtım transformatörleri, düşük voltajlar için idealdir. Çoğunlukla dağıtım trafoları 200 MVA’dan düşük olarak derecelendirilmiştir. Bu voltaj dereceleri duruma göre 3.3 kV, 6.6 kV, 11kV, 230 V ve 440V olabilir.

Trafo Boyutu ve Yalıtım Seviyesi

Güç trafosu, dağıtım transformatörlerine göre çok daha büyüktür. Yüksek yalıtıma sahip güç trafoları, üretim istasyonları ve iletim merkezlerinde kullanılırlar. Bu tip trafolar, 33 KV ve % 100 verimlilikten daha yüksek voltajda iletim amacıyla kullanılır.

Dağıtım trafosu, küçük boyutlardadır ve kurulumu da bu sebeple oldukça kolaydır. Genellikle endüstriyel amaçlı 33KV’den ve evsel kullanımda 440v-220v’den düşük voltajlı elektrik enerjisinin dağıtımı için tercih edilirler. Bu tip trafolar % 50 ila %70 arasında verimlilikte çalışırlar. Ayrıca düşük manyetik kayıplara sahiptirler.

Demir ve Bakır Kayıpları

Güç transformatörleri güç üreten istasyonlarda ve iletim şebekelerinde kullanılır. Güç trafoları %100 verimlilik alınacak şekilde çalışırlar ve genelde maksimum yüklenirler. Bu da trafoların direkt olarak tüketiciye bağlı olmadığı anlamına gelir, dolayısıyla güç trafolarında güç dalgalanmalarına pek rastlanmaz. 24 saat boyunca bu tip trafolar tamamen yüklenir. Bu nedenle, bakır ve demir kayıpları 24 saat boyunca gerçekleşir. Bununla birlikte, dağıtım transformatörü çoğu zaman tam yükten daha az yüklerde çalışır. Demir kaybı dağıtım trafolarında gün boyunca gerçekleşirken yük miktarına göre bakır kayıpları belirlenir.

Trafoların Konumları

Güç trafosunda akı yoğunluğu daha yüksektir. Dağıtım trafolarında ise akı yoğunluğu güç trafosuna kıyasla daha düşüktür. Dağıtım transformatörleri ikincil voltajı kullanıcıya ileten son adımdır oysa güç transformatörleri kullanıcıya direkt olarak bağlanmayan önceki adımlarda kullanılır. Uzun yol kat eden enerji voltajı düşürür ve bu sebeple dağıtım trafoları mümkün olduğunca binalara yakın olarak konumlanır.

Devamını Oku

Transformatör Çeşitleri

Transformatörler, elektrik enerjisi sisteminde güç üretimi, dağıtımı, iletimi ve elektrik gücünün kullanımı gibi farklı amaçlara sahiptirler. Transformatör çeşitleri arasında voltaj seviye farkı, nüvel farkı, voltaj düzenlemeleri, kullanım alanları ve kurulum yerleri baz alınarak sınıflandırma oluşturulur.

Daha yüksek gerilimlere sahip iletim şebekelerinde %100 verimlilik için tasarlanan güç trafoları kullanılır. Bu güç trafoları, jeneratör istasyonlarına ve iletim trafo merkezlerine kurulur. Dağıtım amaçlı kurulan trafolara göre güç trafoları daha büyüktür.

Gerilim Seviyelerine Dayalı Transformatörler

Gerilim seviyelerine dayalı transformatörler günlük hayat içerisinde en sık kullanılan trafo çeşitleridir. Birincil ila ikincil voltajların voltaj oranlarına bağlı olarak iki tanedir.

  • Yükseltici Trafo

Yükseltici trafo, adından da anlaşacağı üzere voltajı arttırma görevini üstlenir. Düşük voltajı yükselten trafo, ikincil voltajların birincil voltajlardan daha fazla hale getirilmesini sağlar. Santralde bu transformatör, jeneratörün şebekeye bağlantı trafosu olarak kullanılır.

Düşürücü Trafo

Voltaj, birincil tarafta ikincil taraftan daha fazla döner. Çok yüksek bir voltajda, güç doğrudan tüketiciye dağıtılamaz hale gelir ve bundan dolayı güç düşürücü trafo yardımıyla istenen seviyeye ulaşılır. Dağıtım şebekelerinde, düşürücü trafo, yüksek şebeke voltajını ev aletleri için kullanılabilecek düşük voltaja dönüştürmek için sıklıkla tercih edilir. Düşürücü trafolara tam olarak yüklenilmez, bu da çekirdek kaybının tüm gün boyunca gerçekleşmesini sağlar.

Nüve Tipine Göre Trafolar

Nüve tipine göre trafolar üç türdür. Bunlar çekirdek tipi, mantel tipi ve dağıtılmış tip transformatörlerdir.

  • Çekirdek Tipi Trafolar

Çekirdek tipi trafolar, yüksek voltajlar için idealdir ve sargı kontrolü kolaylıkla gerçekleştirilebilir. Bu tarz trafolarda yalıtım için fazla yer ayrılmıştır.

  • Mantel Tipi Transformatör

Bu tarz trafolar mıknatıslanma akımının ve demir yolunun küçük olması gerekçesiyle düşük voltajlar için kullanılır. Kullanılan sargılar manyetik nüve ile sarıldığı için mantel tipi transformatör ismini alırlar.

  • Dağıtılmış Tip Transformatör

Dağıtılmış tip transformatörlerde kaçak alanlar küçüktür bu da verilimi arttırmayı, gereksiz yere çalışan akımı iç gerilim düşümlerini azaltır. Bu tip trafoların soğutulması son derece kolaydır ve yukardan bakıldığında artı (+) işaretine benzer.

Devamını Oku

Yağlı Tip Trafo

Güç trafoları genel olarak iki çeşittir bunlar kuru tip güç trafosu ve yağlı tip güç trafosu olarak ayrılır. Yağlı tip trafolar ise kendi içerisinde atmosfere kapalı hermetik tip yağlı trafolar ve atmosfere açık genleşme depolu trafolar olmak üzere ikiye ayrılır.

Hermetik tipli trafolarda ve genleşme tipli trafolarda trafo sargısı tamamiyle yağ içerisindedir. Fakat hermetik tip trafolar atmosfere kapalı olduğundan dolayı bakım gerektirmez ve daha uzun ömürlüdür. Genleşme deposunun bulunmama nedeni ise daha küçük yapıda olmasından kaynaklanır.

Yağlı tipli trafolar genel yapısı itibariyle nüve yani çekirdek, kazan ve kapak, sargılar, terminaller ve buşingler, kademe değiştirici yani gerilim değiştirici, genleşme kabı (hermatik tip trafolarda genleşme kabı bulunmaz bu sadece yapı tip trafo için geçerlidir), kablo kutuları ve başka parçalardan oluşmaktadır. Yağlı tip trafonun kuru tip trafodan farkı şudur: kuru tip trafolar atmosfer altında ya da gazın içerisinde çalışır ama yağlı tip trafolar bu şekilde değildir. Aynı zamanda kuru tip trafolar vernikle örtülmüş dökme epoksi reçine kullanılan elektrik trafosudur.

Yağlı Tip Trafo Parçalarının Özellikleri

  • Çekirdek: Silisli camdan elde edilir. Dikdörtgen şeklinde kesilen sac parçalarının üst üste sıralanmalarıyla çekirdek elde edilir. Sacların üzerinde herhangi bir boşluk bulunmaması gerekir.
  • Sargılar: Sargıların ana maddesi alüminyum ya da bakırdır. Sargıların ucuna bakır ya da alüminyum levha konularak soğuk kaynakla birleştirilir. Bu sistem iki metal arasında bağlantı kurar.
  • Trafo Kazanı ve Kapak: Trafo kazanlarının şekli dikdörtgen olur ve yan duvarları doğal soğutma yapan dalgalı metalle kaplıdır. Dalgalı metale ek olarak radyatörlü parça da bulunur. Trafo kapağına buşinglerin, kumanda mekanizmasının, termometrenin ve kaldırma kulaklarının sabitlemesi de yapılır. Kaldırma kapağı sadece kapağı kaldırmak için değil aynı zamanda bütün trafoyu kaldırmak için de kullanılır.
  • Buşing ve Terinaller: trafolarda porselen olan ve DIN standartlarında buşingler kullanılması gerekmektedir. Eğer porselen buşingler zarar görürse trafonun tüm bölümü dışarıya çıkarılmadan sadece yağ seviyesi kapağın altına indirilir ve bu şekilde tamir edilir.
Devamını Oku

Trafo Bağlantı Grupları

Halk arasında trafo diye adlandırdığımız transformatörün herhangi bir bobininden zaman içerisinde farklılaşan bir akım geçerse yani geçen alternatif akım nüvede zaman içerisinde değişen bir alan meydana getirirse nüvede bulunan manyetik elektrik alanı diğer bobinleri de etkiler ve diğer bobinlerde oluşan gerilim endüklenmiş hale gelir. Bu normal bir trafonun çalışma biçimidir.

Yüksek gerilim trafolarında üç tane trafo sargısı bulunur. Bunlar; yıldız, üçgen ve zikzagdır. Biz bu üç fazlı trafoların bağlantı gruplarını ve açılarını yazımızda inceleyelim.

Yıldız Bağlantı

Yıldız bağlantnın sembolü “Y” harfidir. Hem sekondere hem de primere aynı şekilde uygulanan bağlantı yıldız bağlantıdır. Yıldız bağlantıda fazlara ait sargıların bir ucu diğer uçla birleştirilir. Bu birleşen noktaya ise yıldız noktası ya da nötr noktası denir. Bu nedenle yıldız bağlantı daha çok nötr yani sıfırlama bağlantının istenildiği yerde kullanılır.

Üçgen Bağlantı

Üçgen bağlantının sembolü “D” harfidir. Bu üçgen bağlantı da yıldız bağlantı gibi hem sekondere hem de primere uygulanabilir. Üçgen bağlantı sekonder için de primer için de aynı özellikleri gösterir. Üçgen bağlantıda fazlara ait olan sargı alanları tam bir üçgen oluşturduğu için kapalı devre meydana gelir. Bu nedenle bu bağlantıda nötr hat bulunmamaktadır. Yani eğer nötr bir hat istiyorsanız üçgen bağlantıyı kullanmamanız gerekmektedir.

Zigzag Bağlantı

Zigzag bağlantının sembolü ”Z” harfi ile gösterilmektedir. Daha önce gördüğümüz üçgen bağlantı ve yıldız bağlantı hem sekondere hem de primere uygulanabiliyordu fakat zigzag bağlantı bu şekilde değildir. Zigzag bağlantı sadece sekonder tarafına uygulanır. Zigzag bağlantıda kullanılan iletkenin ölçüsü üçgen bağlantı ve yıldız bağlantıya oranla daha fazladır. Zigzag bağlantı sadece sekonder taraf uygulandığı için primer taraf ya yıldız bağlantı ya da üçgen bağlantı şeklinde bağlanmak zorundadır. Bağlantı için sekonderde aynı faza ait aynı gerilimde iki çeşit sargı vardır. Bundan dolayı dengeli bir şekilde fazlar yüklenmiş olur. Trafonun fazları eğer eşit yüklenmezse dengesiz ve düzensiz çalışabilir. Bu durumu düzeltmek için ise zigzag bağlantı yapılarak durum dengelenmeye çalışılır.

Devamını Oku

Kuru Tip Trafo

Kuru tip trafolar ortaya çıkan ısıyı havayı döndürerek atar ve buna cebri soğutma adı verilir. Manyetik devreleri ve sargıları yalıtkan bir sıvı ile korunmaz. Kuru tip trafoların sargıları cam elyaf desteği bulunan epoksi reçinelerle örtülmüştür. Bu sayede dış etkenlere karşı yalıtılmıştır. Kesinlikle yağ içermezler bu nedenle de kuru tip trafo olarak adlandırılırlar.

Kuru tip trafolar atmosfer altında ya da gaz içerisinde çalışırlar. Yağlı trafolara nasıl bakım yapılıyorsa aynı şekilde kuru tip trafolara da o tip bakım yapılır, bakımın tek farklı yeri yağlı bölümlerin atlanmasıdır. Kuru tip trafoların en çok kullanıldığı yerler büyük alışveriş merkezleri gibi yerlerdir bunun nedeni ise yer altı trafo merkezleri olmasıdır.

Hava sirkülasyonuyla soğutulan kuru tip trafoların kanalları her zaman açık ve soğutma yüzeylerinin ise temiz olması gerekmektedir. Eğer oda içerisinde bulundurulurlarsa oda sıcaklığı sürekli kontrol altına alınmalıdır. Havalandırma şartları kuru tip trafolar için oldukça önemlidir. Sürekli alarm devresi ve aşırı sıcaklık için termostat kontrolü yapılmalıdır. Eğer trafo çalışırken ses değişikliği meydana gelirse bağlantısında sıkıntılar meydana geldiğinin bir göstergesidir. Kuru tip trafoların yanmaz olma ve kendi kendine sönme özelliği vardır. Neme karşı dayanıklıdırlar ama yine de bulunduğu alanda su sızıntısı varsa kontrol altına alınması gerekmektedir. İnsanların yoğun bulunduğu ortamda güvenle kullanılabilir.

Kuru Tip Trafo Kullanım Alanları

Yaşamımızın merkezinde elektrik olduğu için her alanda trafolar kullanılmaktadır. Kuru tip trafolar ise başlıca şuralarda kullanılır; hava alanları, oteller, barajlar, ısı merkezleri, yer altı trafo merkezleri, hastane, okul, demiryolu sistemleri, ticari binalar, marinalar, hava alanları…

Kuru Tip Trafonun Bakımı

Zamanı geldiğinde kuru tip trafonun bakımı yapılacağı zaman ilk önce trafo tamamen enerjisiz hale getirilmelidir. Bu yapabilmek içinse trafo girişindeki kesici açılarak besleyen gerilim sonlandırılmalıdır. Kesici açıldıktan sonra ardından kesiciye bağlı olan ayırıcı da açık konuma getirilmelidir. Tüm emniyet ve güvenlik tedbirleri alınmalıdır. TEİAŞ ya da TEDAŞ tarafından o yıl yayınlanan bakım talimatı yanınızda bulunmalıdır.

Devamını Oku

Hermetik Tip Trafo

Farklı trafo tiplerinden Hermetik Tip Trafo ile ilgili bilgilere bu yazımızdan ulaşabileceksiniz. Hermetik trafo aslında çekirdek bobin yapısı genleşme deposu bulunan trafolarla aynı özellikleri gösterir. Hermetik tip trafolar büyük fabrikalarda basınç ayarları yapılarak atmosferle bağı kesilmiştir. Hermetik tip trafolarda yağın sıcaklık etkisi ile genleşmesi farklı kazan yapısı ile kontrol altına alınır. Bu kazan tipi dalgalı ve elastik kazan tipidir. Dalgalı duvarlar sıcaklığı dış yüzeye verirken genişleyip büzülerek de genleşen yağı kontrol altına almış olur. Ortamda oksijen olmadı için ise trafo yağlı hava ile temas edemez. Bu nedenle de paslanma sorunu hermetik tip trafolarda görülmemektedir. Bu durumda da hermetik trafo uzun yıllar yaşlanmadan kullanılır. Bir de genleşme depolu olan trafolar vardır ama hermetik trafolar genleşme depolu trafolara göre daha uzun ömürlüdür. Bunun nedeni ise hermetik trafolarda trafo yağının hava ile buluşmamasıdır. Hermetik trafonun sadece iki bakım gerektiren durumu vardır bunlar, koruma aletlerinin kontrolü ve buşinglerin temizliğidir.

Hermetik tip trafoların yüksekliği diğer trafolara göre daha düşüktür ve daha dar alanlarda montajı sağlanabilir. Hermetik trafolarda iki tip aksesuar kullanılmaktadır bunlar ise hermetik koruma rölesi ve basınç giderme valfıdır.

Basınç Giderme Valfı

Hermatik tip trafolarda basınç giderme valfı kullanılır. Hermatik tip trafolarda basınç hızla yükseldiği için basınç giderme valfı kullanılması gereklidir. Basınç giderme valfının yeri hermetik tip trafonun kapağının üzeridir. Eğer trafo kazanı basınç etkisi altında kalırsa basınç giderme valfı açılır ve yağ boşaltılarak kazanı yıpranmaktan kurtarır.

Hermetik Koruma Rölesi

Hermetik tip trafoların atmosfere kapatıldığını yukarıda belirtmiştik. Işte hermetik koruma rölesi de atmosfere tam anlamıyla kapatılmış hermetik tip trafolarda kullanılmaktadır. Eğer hermetik tip trafo 630 KVA üzerinde bir güçte ise hermetik koruma rölesi kullanılmak zorundadır.

Hermetik Tip Trafo Nerelerde Kullanılır?

Yaşamımızın birçok alanında hermetik tip trafo kullanılmaktadır. Bunlardan bazılarını sıralayacak olursak; şantiyeler, sulama projeleri, organize sanayi bölgeleri, dağıtım merkezleri, şehir içi dağıtım merkezleri, fabrikalar, elektrik santralleri…

Devamını Oku

İzolasyon Trafosu Nedir?

Düşük gerilim gerektiren yerlerde kullanılan sargılar ve nüve arasındaki izolasyonu oluşturan yalıtım amaçlı kullanılan cihazlara izolasyon trafosu denir. Hatlardan çıkan sargılar tamamen izole edildiği zaman şebekelerde oluşacak yüksek akımdan trafo ne kadar korursa o kadar korunur. Elektrik çarpmasına karşı tedbir almak ve güvenlik ortamı yaratmak içinse izole trafosu kullanılmalıdır. Elektrik tesislerinde bulunan alıcıların güçlerine göre göre bir izolasyon trafosu kullanılmalıdır. Başka bir deyişle nötr kısmı topraklanmış olan trafolar izolasyon trafosudur. Alternatif akım bulunan yerlerde dalgalanmalar varsa bu dalgalanmalara karşı izolasyon trafoları bir yarar sağlamayacaktır. Bu durumda korumayı sağlayan şey şok bobinleri olacaktır.

İzolasyon trafosu kullanırken izolasyon trafosu çalışma yapılacak olan masaya doğrudan bağlanan bir trafodur. Çarpılma riski yoktur bunun nedeni ise çalışma sırasında kullanılacak olan elektriğin şehir şebekesinden izole edilerek gelecek olmasıdır. Bunun yanında tabii ki izolasyon trafosuyla çalışırken de elektrik çarpma riski söz konusudur bu nedenle önlemler alınmak zorundadır. İzolasyon trafolarının sadece bir tarafına dokunduğunuzda çarpma yapmaz ama iki tarafına aynı anda dokunursanız elektrik çarpacaktır.

İzolasyon Trafosu Hangi İşe Yarar?

Daha çok insanların bulunduğu ve elektrik çarpma riski yüksek olan yerlerde kullanılır. En basit örneği ise kumanda devrelerine ait olan gerilimlerdir. İzolasyon trafosunun iki ucu da toprağa karşı aynı gerilimi gösterir. Bu gerilimi ölçmek için avometre adında bir cihaz kullanılır. İzolasyon trafolarının sekonder ve primer sargıları yalıtılarak yapılır bu önemli bir detaydır. Bu sayede sekonder sargısında meydana gelebilecek herhangi bir kısa devrede ya da yüksek bir akımda gerilim yükselmeyeceğinden elektrik çarpması ihtimali de zararsız duruma gelmiş olur. Aynı zamanda izolasyon trafosu nötr durumda olmayan trafolarda nötr durum yaratmak için de kullanılır. Eğer alternatif akım olan bir yerde iseniz izolasyon trafoları koruma sağlamayacaktır onun yerine doğru akıma çevrilmiş alternatif hattına bağlanmış IGBT kullanılmalıdır. IGBT ise insulated, gate, bipolar, transistor kelimelerinin baş harflerinin kısaltılmasından oluşur. Bu devre elemanı voltaj kontrollü iş yapılırken yüksek akımmış gibi davranan bir elemandır.

Devamını Oku